{"version":"1.0","provider_name":"Smutne synagogi","provider_url":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl","title":"Synagoga w Nowym S\u0105czu - Smutne synagogi","type":"rich","width":600,"height":338,"html":"<blockquote class=\"wp-embedded-content\" data-secret=\"Auk0UwmITw\"><a href=\"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/05\/01\/synagoga-w-nowym-saczu\/\">Synagoga w Nowym S\u0105czu<\/a><\/blockquote><iframe sandbox=\"allow-scripts\" security=\"restricted\" src=\"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/05\/01\/synagoga-w-nowym-saczu\/embed\/#?secret=Auk0UwmITw\" width=\"600\" height=\"338\" title=\"&#8222;Synagoga w Nowym S\u0105czu&#8221; &#8212; Smutne synagogi\" data-secret=\"Auk0UwmITw\" frameborder=\"0\" marginwidth=\"0\" marginheight=\"0\" scrolling=\"no\" class=\"wp-embedded-content\"><\/iframe><script>\n\/*! This file is auto-generated *\/\n!function(d,l){\"use strict\";l.querySelector&&d.addEventListener&&\"undefined\"!=typeof URL&&(d.wp=d.wp||{},d.wp.receiveEmbedMessage||(d.wp.receiveEmbedMessage=function(e){var t=e.data;if((t||t.secret||t.message||t.value)&&!\/[^a-zA-Z0-9]\/.test(t.secret)){for(var s,r,n,a=l.querySelectorAll('iframe[data-secret=\"'+t.secret+'\"]'),o=l.querySelectorAll('blockquote[data-secret=\"'+t.secret+'\"]'),c=new RegExp(\"^https?:$\",\"i\"),i=0;i<o.length;i++)o[i].style.display=\"none\";for(i=0;i<a.length;i++)s=a[i],e.source===s.contentWindow&&(s.removeAttribute(\"style\"),\"height\"===t.message?(1e3<(r=parseInt(t.value,10))?r=1e3:~~r<200&&(r=200),s.height=r):\"link\"===t.message&&(r=new URL(s.getAttribute(\"src\")),n=new URL(t.value),c.test(n.protocol))&&n.host===r.host&&l.activeElement===s&&(d.top.location.href=t.value))}},d.addEventListener(\"message\",d.wp.receiveEmbedMessage,!1),l.addEventListener(\"DOMContentLoaded\",function(){for(var e,t,s=l.querySelectorAll(\"iframe.wp-embedded-content\"),r=0;r<s.length;r++)(t=(e=s[r]).getAttribute(\"data-secret\"))||(t=Math.random().toString(36).substring(2,12),e.src+=\"#?secret=\"+t,e.setAttribute(\"data-secret\",t)),e.contentWindow.postMessage({message:\"ready\",secret:t},\"*\")},!1)))}(window,document);\n\/\/# sourceURL=https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/wp-includes\/js\/wp-embed.min.js\n<\/script>\n","thumbnail_url":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/synagoga-nowy-sacz-5-scaled.jpg","thumbnail_width":2560,"thumbnail_height":1776,"description":"T\u0119tent wydobywaj\u0105cy si\u0119 spod ko\u0144skich kopyt, stukaj\u0105cych miarowo przez kolejne metry nowos\u0105deckiej star\u00f3wki, ni\u00f3s\u0142 si\u0119 g\u0142ucho w to upalne, letnie popo\u0142udnie. Niezno\u015bny skwar wywo\u0142a\u0142 powszechn\u0105 niemoc, ulice by\u0142y puste, a ludzie kryli si\u0119 w domostwach, szukaj\u0105c cho\u0107by odrobiny cienia. Tylko zgraja \u017cydowskich dzieciak\u00f3w, pewnie z lokalnego klubu sportowego \u2013 Makkabi, leniwie kopa\u0142a mi\u0119dzy sob\u0105 pi\u0142k\u0119, cho\u0107 znacznie mniej \u017cwawo, ni\u017c zwykle. Wzd\u0142u\u017c jednej z uliczek prowadz\u0105cej do rynku, po kocich \u0142bach sz\u0142a niedu\u017ca kobieta. Racka mia\u0142a na imi\u0119; na drugie Hinda, cho\u0107 niekt\u00f3rzy Hinda u\u017cywali cz\u0119\u015bciej. Po m\u0119\u017cu mia\u0142a nazywa\u0107 si\u0119 Spirowa, cho\u0107 ci\u0119\u017cko stwierdzi\u0107, czy w istocie tak by\u0142o, bo w pami\u0119ci powszechnej, Racka zapisa\u0142a si\u0119 pod nazwiskiem Goldberg, a i m\u0119\u017ca ci\u0119\u017cko zlokalizowa\u0107 w tej historycznej zawierusze. Kobieta \u017cwawym krokiem zmierza\u0142a do domu, gdzie czekali na ni\u0105 niedu\u017ca Sara i jej brat. Gdy przekroczy\u0142a pr\u00f3g domu, rzuci\u0142a na st\u00f3\u0142 ci\u0119\u017ck\u0105 siatk\u0119 warzyw i zabra\u0142a si\u0119 do gotowania. Nied\u0142ugo potem do domu wpad\u0142y dzieciaki, nios\u0105c ze sob\u0105 rze\u015bki nastr\u00f3j i dzieci\u0119c\u0105 beztrosk\u0119. O wojnie nikt wtedy nie my\u015bla\u0142. Przysz\u0142o kolejne lato i znowu \u017car la\u0142 si\u0119 z nieba. Wojna sta\u0142a si\u0119 codzienno\u015bci\u0105, tak\u017ce dla mieszka\u0144c\u00f3w Nowego S\u0105cza. Gdy na tarczy zegara wybi\u0142 rok czterdziesty, Niemcy uformowali w S\u0105czu getto. By\u0142o to getto otwarte, nie tak jak w innych miastach, gdzie ca\u0142kowicie odgradza\u0142o si\u0119 \u017byd\u00f3w od \u015bwiata aryjskiego. Mimo to przesiedlenia wprowadzi\u0142y w mie\u015bcie du\u017cy zam\u0119t. Pocz\u0105tkowo pro\u015bb\u0105, potem gro\u017ab\u0105 mordobicia, a w ko\u0144cu \u015bmierci, okupant zwraca\u0142 si\u0119 do ludno\u015bci \u017cydowskiej, by osiedli\u0142a si\u0119 w granicach wyznaczonego przez niego obszaru. Racka przemierza\u0142a ulice getta. Znowu \u015bwieci\u0142o s\u0142o\u0144ce, znowu t\u0119tent, znowu \u017cydowskie dzieciaki z Makkabi ugania\u0142y si\u0119 za pi\u0142k\u0105. Tylko nastroje jakby g\u0119stnia\u0142y, a stosunki polsko-\u017cydowskie w mie\u015bcie och\u0142adza\u0142y si\u0119. W ko\u0144cu przyszed\u0142 rok 1942. By\u0142 kwiecie\u0144, w sumie to ju\u017c prawie maj. Kwit\u0142y drzewa, s\u0142o\u0144ce wyziera\u0142o zza chmury, dzieciaki z Makkabi ju\u017c nie biega\u0142y, wycie\u0144czone g\u0142odem, chorobami, a mo\u017ce wszystkim tym naraz. Spokojny dzie\u0144 przerwa\u0142 plan szale\u0144ca. By\u0107 mo\u017ce by\u0142a to kwestia tego, \u017ce miejscowy kat z gestapo, Heinrich Hamman wsta\u0142 lew\u0105 nog\u0105, by\u0107 mo\u017ce sta\u0142 za tym jaki\u015b, w jego wyobra\u017ani \u2013 racjonalny pow\u00f3d \u2013 w getcie rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 \u0142apanka. \u017bydowska policja w strachu przed gniewem Hammana, widz\u0105c \u017ce zbli\u017ca si\u0119 godzina wyznaczona przez niego do zako\u0144czenia akcji \u0142apankowej, hurtem pojmowa\u0142a wszystkich \u2013 jak popadnie. Pojmani i upodleni przez agresora ludzie, nie wiedzieli co z nimi b\u0119dzie \u2013 czy spodziewa\u0107 si\u0119 wyw\u00f3zki, mo\u017ce wi\u0119zienia, a mo\u017ce \u015bmierci. Trafili do zak\u0142adu karnego przy ul. Pijarskiej, jednak nie do celi, a na dziedziniec budynku. Wok\u00f3\u0142 sceny siedzia\u0142y szykowne Niemki i mali potomkowie rasy pan\u00f3w. Hamman gromkim okrzykiem nakaza\u0142 \u017bydom ta\u0144czy\u0107 ich ostatni taniec i weseli\u0142 si\u0119 przy tym, jak na najlepszej prywatce. Widok g\u0142odnych, prze\u017cartych chorobami cia\u0142 ledwo kiwaj\u0105cych si\u0119 w rytm muzyki by\u0142 \u017ca\u0142osny i nierzeczywisty. Oko\u0142o trzeciej w nocy muzyka ucich\u0142a, a cia\u0142a pocz\u0119\u0142y kierowa\u0107 si\u0119 w stron\u0119 cmentarza \u017cydowskiego w Nowym S\u0105czu. G\u0142uch\u0105 cisz\u0119 nocy przeci\u0119\u0142a seria wystrza\u0142\u00f3w, chrz\u0119st \u0142opat uderzaj\u0105cych o pod\u0142o\u017ce i pusty d\u017awi\u0119k bezw\u0142adnie opadaj\u0105cych do masowego grobu, ponad trzystu cia\u0142. W powietrzu unosi\u0142 si\u0119 tylko krzyk Racki: \u201enasza krew nie przyczyni si\u0119 do wygrania wojny, ale spadnie na ich g\u0142owy i b\u0119dzie pomszczona przez dzieci nasze\u201d. Nie wiadomo co sta\u0142o si\u0119 z Rack\u0105 \u2013 jedni m\u00f3wi\u0105, \u017ce Niemcy j\u0105 pobili, inni \u017ce zabili. Jedno jest pewne \u2013 tym heroicznym wyst\u0119pkiem i zdaniem pe\u0142nym dumy, zapisa\u0142a si\u0119 na kartach S\u0105cza, jako prawdziwa bohaterka. Akcja kwietniowa by\u0142a najwi\u0119ksz\u0105 zbrodni\u0105 hitlerowsk\u0105 na ludno\u015bci \u017cydowskiej w historii Nowego S\u0105cz\u0105. Getto zamieszkiwa\u0142o ok. 400 os\u00f3b, w akcji zgin\u0119\u0142o ich ponad 300. Podopieczna Racki - Sara Melzer dzi\u015b jest ju\u017c emerytowan\u0105 wyk\u0142adowczyni\u0105 oraz menad\u017cerk\u0105 kultury. Obecnie ma 94 lata i jest jedn\u0105 z niewielu S\u0105decczan, kt\u00f3rzy prze\u017cyli okupacj\u0119 w mie\u015bcie. Racka by\u0142a jej ciotk\u0105. Melzer wyda\u0142a ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eKrzyk Hindy\u201d, kt\u00f3ra dokumentuje losy Racki. Synagoga ze zdj\u0119cia powsta\u0142a w I po\u0142owie XVIII wieku. W trakcie wojny zosta\u0142 zdewastowana i zamieniona na magazyn mienia, kt\u00f3re hitlerowcy zrabowali \u017bydom. Po wojnie r\u00f3wnie\u017c s\u0142u\u017cy\u0142a za magazyn. P\u00f3\u017aniej stworzono w niej galeri\u0119 sztuki. W 2015 roku w\u0142asno\u015b\u0107 przesz\u0142a w r\u0119ce Gminy Wyznaniowej w Krakowie, a w 2017 roku przywr\u00f3cono funkcj\u0119 religijn\u0105 Synagodze. Od tamtej pory nie jest ju\u017c udost\u0119pniana do zwiedzania. \u017bydzi stanowili ok. 1\/3 mieszka\u0144c\u00f3w Nowego S\u0105cza. &nbsp;"}