{"id":431,"date":"2022-04-19T18:13:41","date_gmt":"2022-04-19T18:13:41","guid":{"rendered":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/?p=431"},"modified":"2022-04-19T18:19:01","modified_gmt":"2022-04-19T18:19:01","slug":"jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/","title":{"rendered":"Jak to by\u0142o z tymi \"baranami prowadzonymi na rze\u017a\"? - o powstaniu w getcie warszawskim"},"content":{"rendered":"
\"Powstanie

Powstanie w getcie warszawskim - smutne synagogi by Rita Miernik<\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

T\u0142o historyczne<\/h3>\n

Na nied\u0142ugo przed wybuchem II W\u015a, Polska stanowi\u0142a pod wzgl\u0119dem wielko\u015bci diaspory, drugie w \u015bwiecie, a pierwsze w Europie skupisko \u017byd\u00f3w. Warszawa by\u0142a w tamtym okresie zamieszkiwana przez ok. 380 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w.<\/p>\n

Z kolejnymi miesi\u0105cami wojny, sytuacja \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w stolicy pogarsza\u0142a si\u0119. Dochodzi\u0142o do kolejnych ogranicze\u0144 wolno\u015bci: konfiskowano \u017cydowskie maj\u0105tki, oznaczano \u017cydowskie sklepy, a osoby wyr\u00f3\u017cniano opaskami \u00a0mocowanymi na ramionach z symbolem Gwiazdy Dawida.<\/p>\n

\"fotografia

fotografia z https:\/\/twojahistoria.pl<\/p><\/div>\n

W ko\u0144cu dosz\u0142o do gromadzenia ludno\u015b\u0107 \u017cydowskiej w Warszawie w jednym miejscu, tym samym formuj\u0105c getto. Zacz\u0119to sprowadza\u0107 tam osoby nie tylko z miasta, ale i podwarszawskich obszar\u00f3w. Nie-\u017byd\u00f3w obowi\u0105zkowo przesiedlano, a w ko\u0144cu, pod pretekstem zagro\u017cenia epidemiologicznego, obszar getta zacz\u0119to odgradza\u0107 murem. Kolejne centymetry \u015bciany wzmocniono zakazem opuszczania terenu getta pod gro\u017ab\u0105 kary \u015bmierci.<\/p>\n

Warunki sanitarne by\u0142y dramatyczne, mno\u017cy\u0142y si\u0119 bakterie i szerzy\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3d - jedzenie i lekarstwa by\u0142y towarami najbardziej po\u017c\u0105danymi. Z powodu niedost\u0119pno\u015bci \u015brodk\u00f3w leczniczych i po\u017cywienia, zmar\u0142o ponad 100 tysi\u0119cy os\u00f3b.<\/p>\n

Liczba wi\u0119\u017ani\u00f3w getta wzrasta\u0142a do 1941, kiedy to rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 proceder ludob\u00f3jstwa na masow\u0105 skal\u0119. W krytycznym punkcie liczba uwi\u0119zionych os\u00f3b si\u0119ga\u0142a 450 tysi\u0119cy ludzi.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u201eBarany, co id\u0105 na rze\u017a bez oporu\u201d - Polacy o powsta\u0144cach \u017cydowskich<\/h3>\n

W debacie powszechnej s\u0142yszy si\u0119 niejednokrotnie, \u017ce \u017bydzi nie stawiali oporu nazistom.\u00a0Jak pisa\u0142a dr Helena Datner z \u017bydowskiego Instytutu Historycznego:<\/p>\n

\u201e\u017bydzi zaistnieli dla spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego w momencie, gdy zacz\u0119li si\u0119 bi\u0107. To co si\u0119 z \u017bydami dzia\u0142o wcze\u015bniej , jest niegodne najmniejszej uwagi.[\u2026] Wszyscy byli tym powstaniem zaskoczeni i zdumieni, bo istnia\u0142o g\u0142\u0119bokie przekonanie, \u017ce \u017bydzi nigdy nie walczyli i zas\u0142u\u017cyli na sw\u00f3j los\u201d.<\/p><\/blockquote>\n

Nastroje Polak\u00f3w zacz\u0119\u0142y si\u0119 zmienia\u0107 wraz z rozwojem wypadk\u00f3w, jednak jak to bywa opinie by\u0142y r\u00f3\u017cne.\u00a0Tak pisano w \u201eIskrze\u201d w 1943 roku:<\/p>\n

\"Nie jeste\u015bmy i nigdy nie byli\u015bmy filosemitami [tu: zwolennikami \u017byd\u00f3w], kwestia \u017cydowska by\u0142a newralgicznym punktem naszej polityki [\u2026] jednak dzi\u015b, gdy resztki \u017byd\u00f3w walcz\u0105 o swoje \u017cycie, opinia polska odczuwa g\u0142\u0119bok\u0105 tragedi\u0119 tej walki, niezale\u017cnie od osobistych sympatii i antypatii\".<\/p><\/blockquote>\n

\"Ok\u0142adki

Ok\u0142adki wymienionych w tek\u015bcie polskich pism<\/p><\/div>\n

Biuletyn Informacyjny AK z 1943 roku:<\/p>\n

Dotychczasowa \u015bmier\u0107 mas \u017cydowskich nie stwarza\u0142a nowych warto\u015bci, by\u0142a bezu\u017cyteczna. \u015amier\u0107 z broni\u0105 w r\u0119ku mo\u017ce wnie\u015b\u0107 nowe warto\u015bci w \u017cycie narodu \u017cydowskiego\u201d.<\/p><\/blockquote>\n

Wiele by\u0142o opinii: najpierw, \u017ce \u017bydzi si\u0119 nie broni\u0105, a gdy zacz\u0119li si\u0119 broni\u0107, w \u201ePolska \u017byje\u201d w 1943 opublikowano tekst, \u017ce w sumie to powstanie w getcie jest im oboj\u0119tne i cieszy Polak\u00f3w tylko \u015bmier\u0107 ka\u017cdego kolejnego Niemca, a \u017bydzi faktycznie zacz\u0119li walczy\u0107, jednak nie jest to walka r\u00f3wnie cenna jak walka \u017co\u0142nierzy polskich, bo:<\/p>\n

\u201e\u017bydzi my\u015bl\u0105 tylko o zachowaniu \u017cycia, podczas gdy my - Polacy \u2013 skupieni wok\u00f3\u0142 jednej idei wiemy, \u017ce \u017cycie jednostki jest niczym w por\u00f3wnaniu ze \u015bwi\u0119to\u015bci\u0105 o jak\u0105 walczymy\u201d.<\/p><\/blockquote>\n

Opinie oczywi\u015bcie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od sympatii politycznych, jednak nie spos\u00f3b \u017bydom zniewolonym w gettach odm\u00f3wi\u0107 aktywno\u015bci w procesie stawiania oporu. Do wa\u017cnych powsta\u0144 dochodzi\u0142o w:<\/p>\n

    \n
  1. Treblince,<\/li>\n
  2. Auschwitz-Birkenau,<\/li>\n
  3. w Sobiborze<\/li>\n
  4. w getcie bia\u0142ostockim.<\/li>\n<\/ol>\n

    <\/h1>\n

    <\/h3>\n

    Na chwil\u0119 przed powstaniem<\/h3>\n

    Pocz\u0105tkowo \u017bydzi dobrowolnie, zach\u0119ceni pakunkiem z \u017cywno\u015bci\u0105, zacz\u0119li opuszcza\u0107 warszawskie getto i udawali si\u0119 \u201ew podr\u00f3\u017c\u201d do Treblinki. By\u0142 to rok 1942. Po kilku tygodniach, gdy pierwsi uciekinierzy z Treblinki zacz\u0119li dociera\u0107 do Warszawy, nios\u0105c przera\u017aliwe informacje o masowych egzekucjach, zapa\u0142 \u201epodr\u00f3\u017cnik\u00f3w\u201d opad\u0142. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 holokaust. Przeludnione do granic wytrzyma\u0142o\u015bci getto zacz\u0119\u0142o by\u0107 stopniowo opr\u00f3\u017cniane, a \u017bydzi zacz\u0119li by\u0107 wywo\u017ceni do oboz\u00f3w zag\u0142ady.<\/p>\n

    Getto zmniejszy\u0142o si\u0119 do rozmiar\u00f3w tzw. \u201egetta szcz\u0105tkowego\u201d, w kt\u00f3rym mieszka\u0142o ok. 60 tysi\u0119cy os\u00f3b. Pozosta\u0142y tam g\u0142\u00f3wnie osoby, kt\u00f3re w jaki\u015b spos\u00f3b by\u0142y przydatne okupantowi \u2013 pracownicy warsztat\u00f3w produkcyjnych, osoby m\u0142ode, silne, zdolne do pracy i cz\u0119sto takie, kt\u00f3re jeszcze nie za\u0142o\u017cy\u0142y swoich rodzin. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce grupa os\u00f3b zacz\u0119\u0142a my\u015ble\u0107 o stawieniu oporu agresorowi. To w tym momencie powstaje \u017bOB.<\/p>\n

     <\/p>\n

    \u017bOB i \u017bZW - kto walczy\u0142 w getcie<\/h3>\n
    \"Przyw\u00f3dcy

    Przyw\u00f3dcy \u017bOB: Marek Edelman, Icchak Cukierman, Mordechaj Anielewicz<\/p><\/div>\n

    \u017bydowska Organizacja Bojowa powsta\u0142a ponad podzia\u0142ami na syjonist\u00f3w i socjalist\u00f3w. Do najbardziej znanych przyw\u00f3dc\u00f3w nale\u017celi Marek Edelmann, Icchak Cukierman, Mordechaj Anielewicz.<\/p>\n

    Opr\u00f3cz \u017bOB funkcjonowa\u0142 w getcie warszawskim tak\u017ce zwi\u0105zek prawicowc\u00f3w \u2013 \u017bydowski Zwi\u0105zek Wojskowy pod kierownictwem Paw\u0142a Frenkla i Leona Rodala.<\/p>\n

     <\/p>\n

    Wybucha powstanie<\/h3>\n

    19 kwietnia 1943 roku, na dzie\u0144 przed \u015bwi\u0119tem Pesach, okupanci wkroczyli na teren getta, by ostatecznie je zlikwidowa\u0107. Spotkali si\u0119 jednak z oporem. 500 cz\u0142onk\u00f3w \u017bOB i 150 \u017bZW. Pocz\u0105tkowo utrudniali nazistom poruszanie si\u0119 w g\u0142\u0105b getta, potem powsta\u0144cy odpierali ataki na kolejne bunkry. Oczywi\u015bcie powstanie w getcie nie mia\u0142o prawa zako\u0144czy\u0107 si\u0119 sukcesem. Z raportu Jurgena Stroopa, kt\u00f3ry dowodzi\u0142 si\u0142ami niemieckimi wynika, \u017ce nazi\u015bci uj\u0119li lub zabili ok. 56 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w, z czego 36 tysi\u0119cy zosta\u0142o zes\u0142ane do oboz\u00f3w pracy na Lubelszczy\u017anie.<\/p>\n

    \"Zdj\u0119cie

    Zdj\u0119cie z https:\/\/pl.aleteia.org<\/p><\/div>\n

    <\/h3>\n

    Co si\u0119 dzia\u0142o p\u00f3\u017aniej?<\/h3>\n

    Powstanie trwa\u0142o jeszcze w drodze pojedynczych walk, a\u017c do 16 maja. Wy\u0142\u0105cznie garstka powsta\u0144c\u00f3w zdo\u0142a\u0142a si\u0119 wydosta\u0107 z getta. Niekt\u00f3rzy wydostawszy si\u0119 z getta, zako\u0144czyli \u017cywot wskutek akcji hitlerowskich, kt\u00f3re zach\u0119ca\u0142y \u015bwiat zewn\u0119trzny do denuncjacji, czyli donoszenia na uciekinier\u00f3w. Mordechaj Anielewicz wraz z towarzyszami pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo, gdy nazi\u015bci otoczyli siedzib\u0119 \u017bOB-u przy Mi\u0142ej 18.<\/p>\n

    Hitlerowcy przyst\u0105pili do likwidacji getta. Na znak sukcesu wysadzili w powietrze synagog\u0119 po\u0142o\u017con\u0105 poza obszarem getta przy ul. T\u0142omackie.<\/p>\n

    \"Synagoga

    Synagoga przy ul. T\u0142omackie, kt\u00f3r\u0105 wysadzili w powietrze Niemcy, gdy ostatecznie st\u0142umili powstanie w getcie, zdj\u0119cie z tvp3.pl<\/p><\/div>\n

     <\/p>\n

    Akcja \"\u017bonkile\"<\/h3>\n
    \"zdj\u0119cie

    zdj\u0119cie ze strony polin.pl<\/p><\/div>\n

    Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich Polin w Warszawie ka\u017cdego roku w dniu 19 kwietnia, \u00a0prowadzi projekt edukacyjny pt.: \u201e\u017bonkile\u201d, by upami\u0119tni\u0107 wydarzenia 1943 roku. Wolontariusze i wolontariuszki na ulicach wielu miast Polski rozdaj\u0105 papierowe \u017conkile \u2013 symbol pami\u0119ci o bohaterach powstania.<\/p>\n

    <\/h3>\n

    Dlaczego akurat \u017conkile?<\/h3>\n

    Geneza tego symbolu jest bardzo ciekawa i ma zwi\u0105zek z jednym z przyw\u00f3dc\u00f3w powstania \u2013 Markiem Edelmanem. Podobno w ka\u017cd\u0105 kolejn\u0105 rocznic\u0119 powstania dostawa\u0142 on od anonimowego nadawcy bukiet \u017c\u00f3\u0142tych \u017conkili w dow\u00f3d podzi\u0119ki. Z kolei b\u0119d\u0105c w dniu rocznicy pod pomnikiem bohater\u00f3w getta, sam sk\u0142ada\u0142 \u017c\u00f3\u0142te bukiety w dow\u00f3d pami\u0119ci o tych, co polegli.<\/p>\n

    \"Marek

    Marek Edelman podczas obchod\u00f3w rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim<\/p><\/div>\n

     <\/p>\n<\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      T\u0142o historyczne Na nied\u0142ugo przed wybuchem II W\u015a, Polska stanowi\u0142a pod wzgl\u0119dem wielko\u015bci diaspory, drugie w \u015bwiecie, a pierwsze w Europie skupisko \u017byd\u00f3w. Warszawa by\u0142a w tamtym okresie zamieszkiwana przez ok. 380 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w. Z kolejnymi miesi\u0105cami wojny, sytuacja \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w stolicy pogarsza\u0142a si\u0119. Dochodzi\u0142o do kolejnych ogranicze\u0144 wolno\u015bci: konfiskowano \u017cydowskie maj\u0105tki, oznaczano \u017cydowskie sklepy, a osoby wyr\u00f3\u017cniano opaskami \u00a0mocowanymi na ramionach z symbolem Gwiazdy Dawida. W ko\u0144cu dosz\u0142o do gromadzenia ludno\u015b\u0107 \u017cydowskiej w Warszawie w jednym miejscu, tym samym formuj\u0105c getto. Zacz\u0119to sprowadza\u0107 tam osoby nie tylko z miasta, ale i podwarszawskich obszar\u00f3w. Nie-\u017byd\u00f3w obowi\u0105zkowo przesiedlano, a w ko\u0144cu, pod pretekstem zagro\u017cenia epidemiologicznego, obszar getta zacz\u0119to odgradza\u0107 murem. Kolejne centymetry \u015bciany wzmocniono zakazem opuszczania terenu getta pod gro\u017ab\u0105 kary \u015bmierci. Warunki sanitarne by\u0142y dramatyczne, mno\u017cy\u0142y si\u0119 bakterie i szerzy\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3d - jedzenie i lekarstwa by\u0142y towarami najbardziej po\u017c\u0105danymi. Z powodu niedost\u0119pno\u015bci \u015brodk\u00f3w leczniczych i po\u017cywienia, zmar\u0142o ponad 100 tysi\u0119cy os\u00f3b. Liczba wi\u0119\u017ani\u00f3w getta wzrasta\u0142a do 1941, kiedy to rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 proceder ludob\u00f3jstwa na masow\u0105 skal\u0119. W krytycznym punkcie liczba uwi\u0119zionych os\u00f3b si\u0119ga\u0142a 450 tysi\u0119cy ludzi.   \u201eBarany, co id\u0105 na rze\u017a bez oporu\u201d - Polacy o powsta\u0144cach \u017cydowskich W debacie powszechnej s\u0142yszy si\u0119 niejednokrotnie, \u017ce \u017bydzi nie stawiali oporu nazistom.\u00a0Jak pisa\u0142a dr Helena Datner z \u017bydowskiego Instytutu Historycznego: \u201e\u017bydzi zaistnieli dla spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego w momencie, gdy zacz\u0119li si\u0119 bi\u0107. To co si\u0119 z \u017bydami dzia\u0142o wcze\u015bniej , jest niegodne najmniejszej uwagi.[\u2026] Wszyscy byli tym powstaniem zaskoczeni i zdumieni, bo istnia\u0142o g\u0142\u0119bokie przekonanie, \u017ce \u017bydzi nigdy nie walczyli i zas\u0142u\u017cyli na sw\u00f3j los\u201d. Nastroje Polak\u00f3w zacz\u0119\u0142y si\u0119 zmienia\u0107 wraz z rozwojem wypadk\u00f3w, jednak jak to bywa opinie by\u0142y r\u00f3\u017cne.\u00a0Tak pisano w \u201eIskrze\u201d w 1943 roku: \"Nie jeste\u015bmy i nigdy nie byli\u015bmy filosemitami [tu: zwolennikami \u017byd\u00f3w], kwestia \u017cydowska by\u0142a newralgicznym punktem naszej polityki [\u2026] jednak dzi\u015b, gdy resztki \u017byd\u00f3w walcz\u0105 o swoje \u017cycie, opinia polska odczuwa g\u0142\u0119bok\u0105 tragedi\u0119 tej walki, niezale\u017cnie od osobistych sympatii i antypatii\". Biuletyn Informacyjny AK z 1943 roku: Dotychczasowa \u015bmier\u0107 mas \u017cydowskich nie stwarza\u0142a nowych warto\u015bci, by\u0142a bezu\u017cyteczna. \u015amier\u0107 z broni\u0105 w r\u0119ku mo\u017ce wnie\u015b\u0107 nowe warto\u015bci w \u017cycie narodu \u017cydowskiego\u201d. Wiele by\u0142o opinii: najpierw, \u017ce \u017bydzi si\u0119 nie broni\u0105, a gdy zacz\u0119li si\u0119 broni\u0107, w \u201ePolska \u017byje\u201d w 1943 opublikowano tekst, \u017ce w sumie to powstanie w getcie jest im oboj\u0119tne i cieszy Polak\u00f3w tylko \u015bmier\u0107 ka\u017cdego kolejnego Niemca, a \u017bydzi faktycznie zacz\u0119li walczy\u0107, jednak nie jest to walka r\u00f3wnie cenna jak walka \u017co\u0142nierzy polskich, bo: \u201e\u017bydzi my\u015bl\u0105 tylko o zachowaniu \u017cycia, podczas gdy my - Polacy \u2013 skupieni wok\u00f3\u0142 jednej idei wiemy, \u017ce \u017cycie jednostki jest niczym w por\u00f3wnaniu ze \u015bwi\u0119to\u015bci\u0105 o jak\u0105 walczymy\u201d. Opinie oczywi\u015bcie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od sympatii politycznych, jednak nie spos\u00f3b \u017bydom zniewolonym w gettach odm\u00f3wi\u0107 aktywno\u015bci w procesie stawiania oporu. Do wa\u017cnych powsta\u0144 dochodzi\u0142o w: Treblince, Auschwitz-Birkenau, w Sobiborze w getcie bia\u0142ostockim. Na chwil\u0119 przed powstaniem Pocz\u0105tkowo \u017bydzi dobrowolnie, zach\u0119ceni pakunkiem z \u017cywno\u015bci\u0105, zacz\u0119li opuszcza\u0107 warszawskie getto i udawali si\u0119 \u201ew podr\u00f3\u017c\u201d do Treblinki. By\u0142 to rok 1942. Po kilku tygodniach, gdy pierwsi uciekinierzy z Treblinki zacz\u0119li dociera\u0107 do Warszawy, nios\u0105c przera\u017aliwe informacje o masowych egzekucjach, zapa\u0142 \u201epodr\u00f3\u017cnik\u00f3w\u201d opad\u0142. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 holokaust. Przeludnione do granic wytrzyma\u0142o\u015bci getto zacz\u0119\u0142o by\u0107 stopniowo opr\u00f3\u017cniane, a \u017bydzi zacz\u0119li by\u0107 wywo\u017ceni do oboz\u00f3w zag\u0142ady. Getto zmniejszy\u0142o si\u0119 do rozmiar\u00f3w tzw. \u201egetta szcz\u0105tkowego\u201d, w kt\u00f3rym mieszka\u0142o ok. 60 tysi\u0119cy os\u00f3b. Pozosta\u0142y tam g\u0142\u00f3wnie osoby, kt\u00f3re w jaki\u015b spos\u00f3b by\u0142y przydatne okupantowi \u2013 pracownicy warsztat\u00f3w produkcyjnych, osoby m\u0142ode, silne, zdolne do pracy i cz\u0119sto takie, kt\u00f3re jeszcze nie za\u0142o\u017cy\u0142y swoich rodzin. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce grupa os\u00f3b zacz\u0119\u0142a my\u015ble\u0107 o stawieniu oporu agresorowi. To w tym momencie powstaje \u017bOB.   \u017bOB i \u017bZW - kto walczy\u0142 w getcie \u017bydowska Organizacja Bojowa powsta\u0142a ponad podzia\u0142ami na syjonist\u00f3w i socjalist\u00f3w. Do najbardziej znanych przyw\u00f3dc\u00f3w nale\u017celi Marek Edelmann, Icchak Cukierman, Mordechaj Anielewicz. Opr\u00f3cz \u017bOB funkcjonowa\u0142 w getcie warszawskim tak\u017ce zwi\u0105zek prawicowc\u00f3w \u2013 \u017bydowski Zwi\u0105zek Wojskowy pod kierownictwem Paw\u0142a Frenkla i Leona Rodala.   Wybucha powstanie 19 kwietnia 1943 roku, na dzie\u0144 przed \u015bwi\u0119tem Pesach, okupanci wkroczyli na teren getta, by ostatecznie je zlikwidowa\u0107. Spotkali si\u0119 jednak z oporem. 500 cz\u0142onk\u00f3w \u017bOB i 150 \u017bZW. Pocz\u0105tkowo utrudniali nazistom poruszanie si\u0119 w g\u0142\u0105b getta, potem powsta\u0144cy odpierali ataki na kolejne bunkry. Oczywi\u015bcie powstanie w getcie nie mia\u0142o prawa zako\u0144czy\u0107 si\u0119 sukcesem. Z raportu Jurgena Stroopa, kt\u00f3ry dowodzi\u0142 si\u0142ami niemieckimi wynika, \u017ce nazi\u015bci uj\u0119li lub zabili ok. 56 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w, z czego 36 tysi\u0119cy zosta\u0142o zes\u0142ane do oboz\u00f3w pracy na Lubelszczy\u017anie. Co si\u0119 dzia\u0142o p\u00f3\u017aniej? Powstanie trwa\u0142o jeszcze w drodze pojedynczych walk, a\u017c do 16 maja. Wy\u0142\u0105cznie garstka powsta\u0144c\u00f3w zdo\u0142a\u0142a si\u0119 wydosta\u0107 z getta. Niekt\u00f3rzy wydostawszy si\u0119 z getta, zako\u0144czyli \u017cywot wskutek akcji hitlerowskich, kt\u00f3re zach\u0119ca\u0142y \u015bwiat zewn\u0119trzny do denuncjacji, czyli donoszenia na uciekinier\u00f3w. Mordechaj Anielewicz wraz z towarzyszami pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo, gdy nazi\u015bci otoczyli siedzib\u0119 \u017bOB-u przy Mi\u0142ej 18. Hitlerowcy przyst\u0105pili do likwidacji getta. Na znak sukcesu wysadzili w powietrze synagog\u0119 po\u0142o\u017con\u0105 poza obszarem getta przy ul. T\u0142omackie.   Akcja \"\u017bonkile\" Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich Polin w Warszawie ka\u017cdego roku w dniu 19 kwietnia, \u00a0prowadzi projekt edukacyjny pt.: \u201e\u017bonkile\u201d, by upami\u0119tni\u0107 wydarzenia 1943 roku. Wolontariusze i wolontariuszki na ulicach wielu miast Polski rozdaj\u0105 papierowe \u017conkile \u2013 symbol pami\u0119ci o bohaterach powstania. Dlaczego akurat \u017conkile? Geneza tego symbolu jest bardzo ciekawa i ma zwi\u0105zek z jednym z przyw\u00f3dc\u00f3w powstania \u2013 Markiem Edelmanem. Podobno w ka\u017cd\u0105 kolejn\u0105 rocznic\u0119 powstania dostawa\u0142 on od anonimowego nadawcy bukiet \u017c\u00f3\u0142tych \u017conkili w dow\u00f3d podzi\u0119ki. Z kolei b\u0119d\u0105c w dniu rocznicy pod pomnikiem bohater\u00f3w getta, sam sk\u0142ada\u0142 \u017c\u00f3\u0142te bukiety w dow\u00f3d pami\u0119ci o tych, co polegli.  <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":432,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[46,45,44,43,4],"class_list":["post-431","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blog","tag-46","tag-getto","tag-powstanie","tag-powstanie-w-getcie-warszawskim","tag-zydzi"],"aioseo_notices":[],"yoast_head":"\nJak to by\u0142o z tymi "baranami prowadzonymi na rze\u017a"? - o powstaniu w getcie warszawskim - Smutne synagogi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Jak to by\u0142o z tymi "baranami prowadzonymi na rze\u017a"? - o powstaniu w getcie warszawskim - Smutne synagogi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"  T\u0142o historyczne Na nied\u0142ugo przed wybuchem II W\u015a, Polska stanowi\u0142a pod wzgl\u0119dem wielko\u015bci diaspory, drugie w \u015bwiecie, a pierwsze w Europie skupisko \u017byd\u00f3w. Warszawa by\u0142a w tamtym okresie zamieszkiwana przez ok. 380 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w. Z kolejnymi miesi\u0105cami wojny, sytuacja \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w stolicy pogarsza\u0142a si\u0119. Dochodzi\u0142o do kolejnych ogranicze\u0144 wolno\u015bci: konfiskowano \u017cydowskie maj\u0105tki, oznaczano \u017cydowskie sklepy, a osoby wyr\u00f3\u017cniano opaskami \u00a0mocowanymi na ramionach z symbolem Gwiazdy Dawida. W ko\u0144cu dosz\u0142o do gromadzenia ludno\u015b\u0107 \u017cydowskiej w Warszawie w jednym miejscu, tym samym formuj\u0105c getto. Zacz\u0119to sprowadza\u0107 tam osoby nie tylko z miasta, ale i podwarszawskich obszar\u00f3w. Nie-\u017byd\u00f3w obowi\u0105zkowo przesiedlano, a w ko\u0144cu, pod pretekstem zagro\u017cenia epidemiologicznego, obszar getta zacz\u0119to odgradza\u0107 murem. Kolejne centymetry \u015bciany wzmocniono zakazem opuszczania terenu getta pod gro\u017ab\u0105 kary \u015bmierci. Warunki sanitarne by\u0142y dramatyczne, mno\u017cy\u0142y si\u0119 bakterie i szerzy\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3d - jedzenie i lekarstwa by\u0142y towarami najbardziej po\u017c\u0105danymi. Z powodu niedost\u0119pno\u015bci \u015brodk\u00f3w leczniczych i po\u017cywienia, zmar\u0142o ponad 100 tysi\u0119cy os\u00f3b. Liczba wi\u0119\u017ani\u00f3w getta wzrasta\u0142a do 1941, kiedy to rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 proceder ludob\u00f3jstwa na masow\u0105 skal\u0119. W krytycznym punkcie liczba uwi\u0119zionych os\u00f3b si\u0119ga\u0142a 450 tysi\u0119cy ludzi.   \u201eBarany, co id\u0105 na rze\u017a bez oporu\u201d - Polacy o powsta\u0144cach \u017cydowskich W debacie powszechnej s\u0142yszy si\u0119 niejednokrotnie, \u017ce \u017bydzi nie stawiali oporu nazistom.\u00a0Jak pisa\u0142a dr Helena Datner z \u017bydowskiego Instytutu Historycznego: \u201e\u017bydzi zaistnieli dla spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego w momencie, gdy zacz\u0119li si\u0119 bi\u0107. To co si\u0119 z \u017bydami dzia\u0142o wcze\u015bniej , jest niegodne najmniejszej uwagi.[\u2026] Wszyscy byli tym powstaniem zaskoczeni i zdumieni, bo istnia\u0142o g\u0142\u0119bokie przekonanie, \u017ce \u017bydzi nigdy nie walczyli i zas\u0142u\u017cyli na sw\u00f3j los\u201d. Nastroje Polak\u00f3w zacz\u0119\u0142y si\u0119 zmienia\u0107 wraz z rozwojem wypadk\u00f3w, jednak jak to bywa opinie by\u0142y r\u00f3\u017cne.\u00a0Tak pisano w \u201eIskrze\u201d w 1943 roku: "Nie jeste\u015bmy i nigdy nie byli\u015bmy filosemitami [tu: zwolennikami \u017byd\u00f3w], kwestia \u017cydowska by\u0142a newralgicznym punktem naszej polityki [\u2026] jednak dzi\u015b, gdy resztki \u017byd\u00f3w walcz\u0105 o swoje \u017cycie, opinia polska odczuwa g\u0142\u0119bok\u0105 tragedi\u0119 tej walki, niezale\u017cnie od osobistych sympatii i antypatii". Biuletyn Informacyjny AK z 1943 roku: Dotychczasowa \u015bmier\u0107 mas \u017cydowskich nie stwarza\u0142a nowych warto\u015bci, by\u0142a bezu\u017cyteczna. \u015amier\u0107 z broni\u0105 w r\u0119ku mo\u017ce wnie\u015b\u0107 nowe warto\u015bci w \u017cycie narodu \u017cydowskiego\u201d. Wiele by\u0142o opinii: najpierw, \u017ce \u017bydzi si\u0119 nie broni\u0105, a gdy zacz\u0119li si\u0119 broni\u0107, w \u201ePolska \u017byje\u201d w 1943 opublikowano tekst, \u017ce w sumie to powstanie w getcie jest im oboj\u0119tne i cieszy Polak\u00f3w tylko \u015bmier\u0107 ka\u017cdego kolejnego Niemca, a \u017bydzi faktycznie zacz\u0119li walczy\u0107, jednak nie jest to walka r\u00f3wnie cenna jak walka \u017co\u0142nierzy polskich, bo: \u201e\u017bydzi my\u015bl\u0105 tylko o zachowaniu \u017cycia, podczas gdy my - Polacy \u2013 skupieni wok\u00f3\u0142 jednej idei wiemy, \u017ce \u017cycie jednostki jest niczym w por\u00f3wnaniu ze \u015bwi\u0119to\u015bci\u0105 o jak\u0105 walczymy\u201d. Opinie oczywi\u015bcie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od sympatii politycznych, jednak nie spos\u00f3b \u017bydom zniewolonym w gettach odm\u00f3wi\u0107 aktywno\u015bci w procesie stawiania oporu. Do wa\u017cnych powsta\u0144 dochodzi\u0142o w: Treblince, Auschwitz-Birkenau, w Sobiborze w getcie bia\u0142ostockim. Na chwil\u0119 przed powstaniem Pocz\u0105tkowo \u017bydzi dobrowolnie, zach\u0119ceni pakunkiem z \u017cywno\u015bci\u0105, zacz\u0119li opuszcza\u0107 warszawskie getto i udawali si\u0119 \u201ew podr\u00f3\u017c\u201d do Treblinki. By\u0142 to rok 1942. Po kilku tygodniach, gdy pierwsi uciekinierzy z Treblinki zacz\u0119li dociera\u0107 do Warszawy, nios\u0105c przera\u017aliwe informacje o masowych egzekucjach, zapa\u0142 \u201epodr\u00f3\u017cnik\u00f3w\u201d opad\u0142. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 holokaust. Przeludnione do granic wytrzyma\u0142o\u015bci getto zacz\u0119\u0142o by\u0107 stopniowo opr\u00f3\u017cniane, a \u017bydzi zacz\u0119li by\u0107 wywo\u017ceni do oboz\u00f3w zag\u0142ady. Getto zmniejszy\u0142o si\u0119 do rozmiar\u00f3w tzw. \u201egetta szcz\u0105tkowego\u201d, w kt\u00f3rym mieszka\u0142o ok. 60 tysi\u0119cy os\u00f3b. Pozosta\u0142y tam g\u0142\u00f3wnie osoby, kt\u00f3re w jaki\u015b spos\u00f3b by\u0142y przydatne okupantowi \u2013 pracownicy warsztat\u00f3w produkcyjnych, osoby m\u0142ode, silne, zdolne do pracy i cz\u0119sto takie, kt\u00f3re jeszcze nie za\u0142o\u017cy\u0142y swoich rodzin. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce grupa os\u00f3b zacz\u0119\u0142a my\u015ble\u0107 o stawieniu oporu agresorowi. To w tym momencie powstaje \u017bOB.   \u017bOB i \u017bZW - kto walczy\u0142 w getcie \u017bydowska Organizacja Bojowa powsta\u0142a ponad podzia\u0142ami na syjonist\u00f3w i socjalist\u00f3w. Do najbardziej znanych przyw\u00f3dc\u00f3w nale\u017celi Marek Edelmann, Icchak Cukierman, Mordechaj Anielewicz. Opr\u00f3cz \u017bOB funkcjonowa\u0142 w getcie warszawskim tak\u017ce zwi\u0105zek prawicowc\u00f3w \u2013 \u017bydowski Zwi\u0105zek Wojskowy pod kierownictwem Paw\u0142a Frenkla i Leona Rodala.   Wybucha powstanie 19 kwietnia 1943 roku, na dzie\u0144 przed \u015bwi\u0119tem Pesach, okupanci wkroczyli na teren getta, by ostatecznie je zlikwidowa\u0107. Spotkali si\u0119 jednak z oporem. 500 cz\u0142onk\u00f3w \u017bOB i 150 \u017bZW. Pocz\u0105tkowo utrudniali nazistom poruszanie si\u0119 w g\u0142\u0105b getta, potem powsta\u0144cy odpierali ataki na kolejne bunkry. Oczywi\u015bcie powstanie w getcie nie mia\u0142o prawa zako\u0144czy\u0107 si\u0119 sukcesem. Z raportu Jurgena Stroopa, kt\u00f3ry dowodzi\u0142 si\u0142ami niemieckimi wynika, \u017ce nazi\u015bci uj\u0119li lub zabili ok. 56 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w, z czego 36 tysi\u0119cy zosta\u0142o zes\u0142ane do oboz\u00f3w pracy na Lubelszczy\u017anie. Co si\u0119 dzia\u0142o p\u00f3\u017aniej? Powstanie trwa\u0142o jeszcze w drodze pojedynczych walk, a\u017c do 16 maja. Wy\u0142\u0105cznie garstka powsta\u0144c\u00f3w zdo\u0142a\u0142a si\u0119 wydosta\u0107 z getta. Niekt\u00f3rzy wydostawszy si\u0119 z getta, zako\u0144czyli \u017cywot wskutek akcji hitlerowskich, kt\u00f3re zach\u0119ca\u0142y \u015bwiat zewn\u0119trzny do denuncjacji, czyli donoszenia na uciekinier\u00f3w. Mordechaj Anielewicz wraz z towarzyszami pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo, gdy nazi\u015bci otoczyli siedzib\u0119 \u017bOB-u przy Mi\u0142ej 18. Hitlerowcy przyst\u0105pili do likwidacji getta. Na znak sukcesu wysadzili w powietrze synagog\u0119 po\u0142o\u017con\u0105 poza obszarem getta przy ul. T\u0142omackie.   Akcja "\u017bonkile" Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich Polin w Warszawie ka\u017cdego roku w dniu 19 kwietnia, \u00a0prowadzi projekt edukacyjny pt.: \u201e\u017bonkile\u201d, by upami\u0119tni\u0107 wydarzenia 1943 roku. Wolontariusze i wolontariuszki na ulicach wielu miast Polski rozdaj\u0105 papierowe \u017conkile \u2013 symbol pami\u0119ci o bohaterach powstania. Dlaczego akurat \u017conkile? Geneza tego symbolu jest bardzo ciekawa i ma zwi\u0105zek z jednym z przyw\u00f3dc\u00f3w powstania \u2013 Markiem Edelmanem. Podobno w ka\u017cd\u0105 kolejn\u0105 rocznic\u0119 powstania dostawa\u0142 on od anonimowego nadawcy bukiet \u017c\u00f3\u0142tych \u017conkili w dow\u00f3d podzi\u0119ki. Z kolei b\u0119d\u0105c w dniu rocznicy pod pomnikiem bohater\u00f3w getta, sam sk\u0142ada\u0142 \u017c\u00f3\u0142te bukiety w dow\u00f3d pami\u0119ci o tych, co polegli.  \" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Smutne synagogi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2022-04-19T18:13:41+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2022-04-19T18:19:01+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/title-powstanie.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"2500\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1300\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"8 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/index.php\\\/2022\\\/04\\\/19\\\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/index.php\\\/2022\\\/04\\\/19\\\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/0c7450f003789355636ab018cfb4a00f\"},\"headline\":\"Jak to by\u0142o z tymi \\\"baranami prowadzonymi na rze\u017a\\\"? - o powstaniu w getcie warszawskim\",\"datePublished\":\"2022-04-19T18:13:41+00:00\",\"dateModified\":\"2022-04-19T18:19:01+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/index.php\\\/2022\\\/04\\\/19\\\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\\\/\"},\"wordCount\":1255,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/0c7450f003789355636ab018cfb4a00f\"},\"image\":{\"@id\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/index.php\\\/2022\\\/04\\\/19\\\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2022\\\/04\\\/title-powstanie.png\",\"keywords\":[\"1943\",\"getto\",\"powstanie\",\"powstanie w getcie warszawskim\",\"\u017cydzi\"],\"articleSection\":[\"blog\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/index.php\\\/2022\\\/04\\\/19\\\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/index.php\\\/2022\\\/04\\\/19\\\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\\\/\",\"url\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/index.php\\\/2022\\\/04\\\/19\\\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\\\/\",\"name\":\"Jak to by\u0142o z tymi \\\"baranami prowadzonymi na rze\u017a\\\"? - o powstaniu w getcie warszawskim - Smutne synagogi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/index.php\\\/2022\\\/04\\\/19\\\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/index.php\\\/2022\\\/04\\\/19\\\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2022\\\/04\\\/title-powstanie.png\",\"datePublished\":\"2022-04-19T18:13:41+00:00\",\"dateModified\":\"2022-04-19T18:19:01+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/index.php\\\/2022\\\/04\\\/19\\\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/index.php\\\/2022\\\/04\\\/19\\\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/index.php\\\/2022\\\/04\\\/19\\\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2022\\\/04\\\/title-powstanie.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2022\\\/04\\\/title-powstanie.png\",\"width\":2500,\"height\":1300,\"caption\":\"Powstanie w getcie warszawskim - smutne synagogi by Rita Miernik\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/index.php\\\/2022\\\/04\\\/19\\\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Jak to by\u0142o z tymi „baranami prowadzonymi na rze\u017a”? – o powstaniu w getcie warszawskim\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/\",\"name\":\"Smutne synagogi\",\"description\":\"Robi\u0119 zdj\u0119cia synagogom i obiektom po\u017cydowskim, które zabija polska szko\u0142a reklamy i ochrony zabytków\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/0c7450f003789355636ab018cfb4a00f\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/0c7450f003789355636ab018cfb4a00f\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/11\\\/Smutne-synagogi.png\",\"url\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/11\\\/Smutne-synagogi.png\",\"contentUrl\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/11\\\/Smutne-synagogi.png\",\"width\":1920,\"height\":450,\"caption\":\"admin\"},\"logo\":{\"@id\":\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/11\\\/Smutne-synagogi.png\"},\"sameAs\":[\"http:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\"],\"url\":\"https:\\\/\\\/www.smutnesynagogi.pl\\\/index.php\\\/author\\\/admin\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Jak to by\u0142o z tymi \"baranami prowadzonymi na rze\u017a\"? - o powstaniu w getcie warszawskim - Smutne synagogi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Jak to by\u0142o z tymi \"baranami prowadzonymi na rze\u017a\"? - o powstaniu w getcie warszawskim - Smutne synagogi","og_description":"  T\u0142o historyczne Na nied\u0142ugo przed wybuchem II W\u015a, Polska stanowi\u0142a pod wzgl\u0119dem wielko\u015bci diaspory, drugie w \u015bwiecie, a pierwsze w Europie skupisko \u017byd\u00f3w. Warszawa by\u0142a w tamtym okresie zamieszkiwana przez ok. 380 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w. Z kolejnymi miesi\u0105cami wojny, sytuacja \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w stolicy pogarsza\u0142a si\u0119. Dochodzi\u0142o do kolejnych ogranicze\u0144 wolno\u015bci: konfiskowano \u017cydowskie maj\u0105tki, oznaczano \u017cydowskie sklepy, a osoby wyr\u00f3\u017cniano opaskami \u00a0mocowanymi na ramionach z symbolem Gwiazdy Dawida. W ko\u0144cu dosz\u0142o do gromadzenia ludno\u015b\u0107 \u017cydowskiej w Warszawie w jednym miejscu, tym samym formuj\u0105c getto. Zacz\u0119to sprowadza\u0107 tam osoby nie tylko z miasta, ale i podwarszawskich obszar\u00f3w. Nie-\u017byd\u00f3w obowi\u0105zkowo przesiedlano, a w ko\u0144cu, pod pretekstem zagro\u017cenia epidemiologicznego, obszar getta zacz\u0119to odgradza\u0107 murem. Kolejne centymetry \u015bciany wzmocniono zakazem opuszczania terenu getta pod gro\u017ab\u0105 kary \u015bmierci. Warunki sanitarne by\u0142y dramatyczne, mno\u017cy\u0142y si\u0119 bakterie i szerzy\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3d - jedzenie i lekarstwa by\u0142y towarami najbardziej po\u017c\u0105danymi. Z powodu niedost\u0119pno\u015bci \u015brodk\u00f3w leczniczych i po\u017cywienia, zmar\u0142o ponad 100 tysi\u0119cy os\u00f3b. Liczba wi\u0119\u017ani\u00f3w getta wzrasta\u0142a do 1941, kiedy to rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 proceder ludob\u00f3jstwa na masow\u0105 skal\u0119. W krytycznym punkcie liczba uwi\u0119zionych os\u00f3b si\u0119ga\u0142a 450 tysi\u0119cy ludzi.   \u201eBarany, co id\u0105 na rze\u017a bez oporu\u201d - Polacy o powsta\u0144cach \u017cydowskich W debacie powszechnej s\u0142yszy si\u0119 niejednokrotnie, \u017ce \u017bydzi nie stawiali oporu nazistom.\u00a0Jak pisa\u0142a dr Helena Datner z \u017bydowskiego Instytutu Historycznego: \u201e\u017bydzi zaistnieli dla spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego w momencie, gdy zacz\u0119li si\u0119 bi\u0107. To co si\u0119 z \u017bydami dzia\u0142o wcze\u015bniej , jest niegodne najmniejszej uwagi.[\u2026] Wszyscy byli tym powstaniem zaskoczeni i zdumieni, bo istnia\u0142o g\u0142\u0119bokie przekonanie, \u017ce \u017bydzi nigdy nie walczyli i zas\u0142u\u017cyli na sw\u00f3j los\u201d. Nastroje Polak\u00f3w zacz\u0119\u0142y si\u0119 zmienia\u0107 wraz z rozwojem wypadk\u00f3w, jednak jak to bywa opinie by\u0142y r\u00f3\u017cne.\u00a0Tak pisano w \u201eIskrze\u201d w 1943 roku: \"Nie jeste\u015bmy i nigdy nie byli\u015bmy filosemitami [tu: zwolennikami \u017byd\u00f3w], kwestia \u017cydowska by\u0142a newralgicznym punktem naszej polityki [\u2026] jednak dzi\u015b, gdy resztki \u017byd\u00f3w walcz\u0105 o swoje \u017cycie, opinia polska odczuwa g\u0142\u0119bok\u0105 tragedi\u0119 tej walki, niezale\u017cnie od osobistych sympatii i antypatii\". Biuletyn Informacyjny AK z 1943 roku: Dotychczasowa \u015bmier\u0107 mas \u017cydowskich nie stwarza\u0142a nowych warto\u015bci, by\u0142a bezu\u017cyteczna. \u015amier\u0107 z broni\u0105 w r\u0119ku mo\u017ce wnie\u015b\u0107 nowe warto\u015bci w \u017cycie narodu \u017cydowskiego\u201d. Wiele by\u0142o opinii: najpierw, \u017ce \u017bydzi si\u0119 nie broni\u0105, a gdy zacz\u0119li si\u0119 broni\u0107, w \u201ePolska \u017byje\u201d w 1943 opublikowano tekst, \u017ce w sumie to powstanie w getcie jest im oboj\u0119tne i cieszy Polak\u00f3w tylko \u015bmier\u0107 ka\u017cdego kolejnego Niemca, a \u017bydzi faktycznie zacz\u0119li walczy\u0107, jednak nie jest to walka r\u00f3wnie cenna jak walka \u017co\u0142nierzy polskich, bo: \u201e\u017bydzi my\u015bl\u0105 tylko o zachowaniu \u017cycia, podczas gdy my - Polacy \u2013 skupieni wok\u00f3\u0142 jednej idei wiemy, \u017ce \u017cycie jednostki jest niczym w por\u00f3wnaniu ze \u015bwi\u0119to\u015bci\u0105 o jak\u0105 walczymy\u201d. Opinie oczywi\u015bcie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od sympatii politycznych, jednak nie spos\u00f3b \u017bydom zniewolonym w gettach odm\u00f3wi\u0107 aktywno\u015bci w procesie stawiania oporu. Do wa\u017cnych powsta\u0144 dochodzi\u0142o w: Treblince, Auschwitz-Birkenau, w Sobiborze w getcie bia\u0142ostockim. Na chwil\u0119 przed powstaniem Pocz\u0105tkowo \u017bydzi dobrowolnie, zach\u0119ceni pakunkiem z \u017cywno\u015bci\u0105, zacz\u0119li opuszcza\u0107 warszawskie getto i udawali si\u0119 \u201ew podr\u00f3\u017c\u201d do Treblinki. By\u0142 to rok 1942. Po kilku tygodniach, gdy pierwsi uciekinierzy z Treblinki zacz\u0119li dociera\u0107 do Warszawy, nios\u0105c przera\u017aliwe informacje o masowych egzekucjach, zapa\u0142 \u201epodr\u00f3\u017cnik\u00f3w\u201d opad\u0142. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 holokaust. Przeludnione do granic wytrzyma\u0142o\u015bci getto zacz\u0119\u0142o by\u0107 stopniowo opr\u00f3\u017cniane, a \u017bydzi zacz\u0119li by\u0107 wywo\u017ceni do oboz\u00f3w zag\u0142ady. Getto zmniejszy\u0142o si\u0119 do rozmiar\u00f3w tzw. \u201egetta szcz\u0105tkowego\u201d, w kt\u00f3rym mieszka\u0142o ok. 60 tysi\u0119cy os\u00f3b. Pozosta\u0142y tam g\u0142\u00f3wnie osoby, kt\u00f3re w jaki\u015b spos\u00f3b by\u0142y przydatne okupantowi \u2013 pracownicy warsztat\u00f3w produkcyjnych, osoby m\u0142ode, silne, zdolne do pracy i cz\u0119sto takie, kt\u00f3re jeszcze nie za\u0142o\u017cy\u0142y swoich rodzin. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce grupa os\u00f3b zacz\u0119\u0142a my\u015ble\u0107 o stawieniu oporu agresorowi. To w tym momencie powstaje \u017bOB.   \u017bOB i \u017bZW - kto walczy\u0142 w getcie \u017bydowska Organizacja Bojowa powsta\u0142a ponad podzia\u0142ami na syjonist\u00f3w i socjalist\u00f3w. Do najbardziej znanych przyw\u00f3dc\u00f3w nale\u017celi Marek Edelmann, Icchak Cukierman, Mordechaj Anielewicz. Opr\u00f3cz \u017bOB funkcjonowa\u0142 w getcie warszawskim tak\u017ce zwi\u0105zek prawicowc\u00f3w \u2013 \u017bydowski Zwi\u0105zek Wojskowy pod kierownictwem Paw\u0142a Frenkla i Leona Rodala.   Wybucha powstanie 19 kwietnia 1943 roku, na dzie\u0144 przed \u015bwi\u0119tem Pesach, okupanci wkroczyli na teren getta, by ostatecznie je zlikwidowa\u0107. Spotkali si\u0119 jednak z oporem. 500 cz\u0142onk\u00f3w \u017bOB i 150 \u017bZW. Pocz\u0105tkowo utrudniali nazistom poruszanie si\u0119 w g\u0142\u0105b getta, potem powsta\u0144cy odpierali ataki na kolejne bunkry. Oczywi\u015bcie powstanie w getcie nie mia\u0142o prawa zako\u0144czy\u0107 si\u0119 sukcesem. Z raportu Jurgena Stroopa, kt\u00f3ry dowodzi\u0142 si\u0142ami niemieckimi wynika, \u017ce nazi\u015bci uj\u0119li lub zabili ok. 56 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w, z czego 36 tysi\u0119cy zosta\u0142o zes\u0142ane do oboz\u00f3w pracy na Lubelszczy\u017anie. Co si\u0119 dzia\u0142o p\u00f3\u017aniej? Powstanie trwa\u0142o jeszcze w drodze pojedynczych walk, a\u017c do 16 maja. Wy\u0142\u0105cznie garstka powsta\u0144c\u00f3w zdo\u0142a\u0142a si\u0119 wydosta\u0107 z getta. Niekt\u00f3rzy wydostawszy si\u0119 z getta, zako\u0144czyli \u017cywot wskutek akcji hitlerowskich, kt\u00f3re zach\u0119ca\u0142y \u015bwiat zewn\u0119trzny do denuncjacji, czyli donoszenia na uciekinier\u00f3w. Mordechaj Anielewicz wraz z towarzyszami pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo, gdy nazi\u015bci otoczyli siedzib\u0119 \u017bOB-u przy Mi\u0142ej 18. Hitlerowcy przyst\u0105pili do likwidacji getta. Na znak sukcesu wysadzili w powietrze synagog\u0119 po\u0142o\u017con\u0105 poza obszarem getta przy ul. T\u0142omackie.   Akcja \"\u017bonkile\" Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich Polin w Warszawie ka\u017cdego roku w dniu 19 kwietnia, \u00a0prowadzi projekt edukacyjny pt.: \u201e\u017bonkile\u201d, by upami\u0119tni\u0107 wydarzenia 1943 roku. Wolontariusze i wolontariuszki na ulicach wielu miast Polski rozdaj\u0105 papierowe \u017conkile \u2013 symbol pami\u0119ci o bohaterach powstania. Dlaczego akurat \u017conkile? Geneza tego symbolu jest bardzo ciekawa i ma zwi\u0105zek z jednym z przyw\u00f3dc\u00f3w powstania \u2013 Markiem Edelmanem. Podobno w ka\u017cd\u0105 kolejn\u0105 rocznic\u0119 powstania dostawa\u0142 on od anonimowego nadawcy bukiet \u017c\u00f3\u0142tych \u017conkili w dow\u00f3d podzi\u0119ki. Z kolei b\u0119d\u0105c w dniu rocznicy pod pomnikiem bohater\u00f3w getta, sam sk\u0142ada\u0142 \u017c\u00f3\u0142te bukiety w dow\u00f3d pami\u0119ci o tych, co polegli.  ","og_url":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/","og_site_name":"Smutne synagogi","article_published_time":"2022-04-19T18:13:41+00:00","article_modified_time":"2022-04-19T18:19:01+00:00","og_image":[{"width":2500,"height":1300,"url":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/title-powstanie.png","type":"image\/png"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"admin","Szacowany czas czytania":"8 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/#article","isPartOf":{"@id":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/#\/schema\/person\/0c7450f003789355636ab018cfb4a00f"},"headline":"Jak to by\u0142o z tymi \"baranami prowadzonymi na rze\u017a\"? - o powstaniu w getcie warszawskim","datePublished":"2022-04-19T18:13:41+00:00","dateModified":"2022-04-19T18:19:01+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/"},"wordCount":1255,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/#\/schema\/person\/0c7450f003789355636ab018cfb4a00f"},"image":{"@id":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/title-powstanie.png","keywords":["1943","getto","powstanie","powstanie w getcie warszawskim","\u017cydzi"],"articleSection":["blog"],"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/","url":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/","name":"Jak to by\u0142o z tymi \"baranami prowadzonymi na rze\u017a\"? - o powstaniu w getcie warszawskim - Smutne synagogi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/#primaryimage"},"image":{"@id":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/title-powstanie.png","datePublished":"2022-04-19T18:13:41+00:00","dateModified":"2022-04-19T18:19:01+00:00","breadcrumb":{"@id":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/#primaryimage","url":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/title-powstanie.png","contentUrl":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/title-powstanie.png","width":2500,"height":1300,"caption":"Powstanie w getcie warszawskim - smutne synagogi by Rita Miernik"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/2022\/04\/19\/jak-to-bylo-z-tymi-baranami-prowadzonymi-na-rzez-o-powstaniu-w-getcie-warszawskim\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Jak to by\u0142o z tymi „baranami prowadzonymi na rze\u017a”? – o powstaniu w getcie warszawskim"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/#website","url":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/","name":"Smutne synagogi","description":"Robi\u0119 zdj\u0119cia synagogom i obiektom po\u017cydowskim, które zabija polska szko\u0142a reklamy i ochrony zabytków","publisher":{"@id":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/#\/schema\/person\/0c7450f003789355636ab018cfb4a00f"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/#\/schema\/person\/0c7450f003789355636ab018cfb4a00f","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Smutne-synagogi.png","url":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Smutne-synagogi.png","contentUrl":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Smutne-synagogi.png","width":1920,"height":450,"caption":"admin"},"logo":{"@id":"http:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Smutne-synagogi.png"},"sameAs":["http:\/\/www.smutnesynagogi.pl"],"url":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/author\/admin\/"}]}},"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/title-powstanie.png","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/431","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=431"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/431\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":446,"href":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/431\/revisions\/446"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/432"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=431"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=431"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.smutnesynagogi.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=431"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}